Obóz etnograficzny w gminie Żegocina
W dniach 27–29 października 2026 r. badania terenowe zaprowadziły nas do gminy Żegocina, obejmującej pięć miejscowości: Bełdno, Bytomsko, Łąktę Górną, Rozdziele i Żegocinę. To niezwykle interesujący pod względem etnograficznym obszar, położony na kulturowym pograniczu Lachów i Krakowiaków. Przez trzy dni poznawaliśmy historię mieszkańców, dokumentowaliśmy dawne zwyczaje, słuchaliśmy pieśni, wspomnień i opowieści, które stanowią cenne świadectwo lokalnego dziedzictwa kulturowego.
Żegocina – na styku dwóch tradycji
Gmina Żegocina zajmuje szczególne miejsce na etnograficznej mapie Małopolski. Położona na kulturowym pograniczu Lachów i Krakowiaków, stanowi interesujący obszar badań nad wzajemnymi wpływami i lokalnym zróżnicowaniem kulturowym.
Granice etnograficzne nie zawsze przebiegają w sposób jednoznaczny. Często tworzą rozległe strefy przejściowe, w których przez pokolenia przenikają się zwyczaje, pieśni, obrzędy i elementy kultury codziennej. Tradycje charakterystyczne dla jednej grupy mogą występować również u jej sąsiadów, przybierając nieco odmienne formy, nazwy czy znaczenia.
Rozmowy z mieszkańcami pozwoliły nam lepiej poznać specyfikę lokalnej kultury, dostrzec zarówno elementy wspólne dla szerszego regionu, jak i szczegóły właściwe poszczególnym miejscowościom, rodzinom czy pokoleniom. Takie obszary są szczególnie interesujące dla etnografów, ponieważ pozwalają obserwować procesy wzajemnego oddziaływania tradycji, a zarazem zachowywania ich lokalnej odrębności.
Kolędnicy, gwiazdy i wspomnienia dawnych świąt
Głównym przedmiotem naszych zainteresowań była obrzędowość doroczna, ze szczególnym uwzględnieniem tradycji bożonarodzeniowych i kolędniczych.
Rozmawialiśmy o dawnych grupach kolędniczych, chodzeniu z gwiazdą i turoniem, przygotowywaniu strojów i rekwizytów, odwiedzaniu domów oraz śpiewaniu kolęd. Interesowały nas lokalne nazwy, repertuar kolędniczy, przebieg zwyczajów, role poszczególnych uczestników, a także zmiany, jakie następowały w kolejnych dziesięcioleciach.
Mieszkańcy chętnie przywoływali wspomnienia o świętowaniu okresu Bożego Narodzenia, kolędnikach i gwiazdach kolędniczych. Nie zabrakło również samych kolęd, śpiewanych z pamięci po wielu latach. Każda zapamiętana zwrotka, melodia czy szczegół obrzędu stanowi ważny element zgromadzonej dokumentacji.
Kolędowanie było nie tylko świątecznym zwyczajem, lecz także istotną częścią życia wspólnotowego – okazją do spotkań, podtrzymywania więzi sąsiedzkich, składania życzeń i wspólnego przeżywania świąt.
Równie ważnym obszarem naszych badań była obrzędowość rodzinna, przede wszystkim tradycyjne wesela. Słuchaliśmy opowieści o przygotowaniach do ślubu, przebiegu uroczystości weselnych, przyśpiewkach, tańcach, muzykantach i zwyczajach towarzyszących tym wydarzeniom. Szczególnie interesowały nas wspomnienia ukazujące przemiany tradycji weselnych – elementy, które przetrwały najdłużej, oraz te, które stopniowo zanikały.
Nie zabrakło także historii o lokalnych muzykantach, wspólnym śpiewaniu, podróżowaniu, pracy, życiu sąsiedzkim i codziennych doświadczeniach mieszkańców. Te z pozoru zwyczajne opowieści są dla etnografów niezwykle wartościowe. Pozwalają lepiej poznać dawny rytm życia, relacje społeczne, sposoby spędzania wolnego czasu i przemiany zachodzące w lokalnej społeczności.
Szczególnie cenne były spotkania z najstarszymi mieszkańcami gminy. Nasza najstarsza rozmówczyni miała 96 lat! Jej wspomnienia, podobnie jak relacje pozostałych rozmówców, pozwalały spojrzeć na historię miejscowości z perspektywy osobistych doświadczeń i pamięci przekazywanej w rodzinach.
Przez trzy dni poznawaliśmy historię mieszkańców gminy Żegocina – zapisaną nie tylko w dokumentach i archiwach, lecz także w ludzkiej pamięci, pieśniach i opowieściach. Każdy z rozmówców wnosił do naszych badań własną perspektywę. Jedni pamiętali dawne obrzędy, inni przywoływali postacie lokalnych muzykantów, jeszcze inni opowiadali o wydarzeniach, które na trwałe zapisały się w historii ich rodzin i miejscowości.
Ważnym punktem naszego pobytu była również wizyta w Izbie Regionalnej Stowarzyszenia Przyjaciół Ziemi Żegocińskiej im. Czesława Blajdy, utworzonej z inicjatywy lokalnych regionalistów i pasjonatów historii. Zgromadzone w niej zbiory etnograficzne, obejmujące m.in. dawne narzędzia rolnicze i rzemieślnicze, przedmioty codziennego użytku, fotografie i dokumenty, stanowią cenne świadectwo życia poprzednich pokoleń. Wizyta była doskonałym uzupełnieniem prowadzonych badań terenowych, pozwalając zestawić wspomnienia mieszkańców z zachowanymi materialnymi śladami przeszłości.
Odwiedziliśmy także Kreatywną Przystań „Zośka” i Galerię ZOŚKA, gdzie mieliśmy okazję poznać twórczość Agaty Gajewskiej-Birkhofer, autorki fibroekspresjonizmu – autorskiego nurtu artystycznego, w którym obrazy powstają z wykorzystaniem wełny i filcu. Spotkanie pozwoliło nam przyjrzeć się tej oryginalnej formie ekspresji plastycznej, łączącej techniki włókiennicze z intuicyjnym wyrażaniem emocji poprzez barwę i fakturę.
Dokumentowanie pamięci – praca, która trwa
Każdy kolejny obóz etnograficzny uświadamia nam, jak wiele pozostaje jeszcze do odkrycia i udokumentowania. Nawet w miejscowościach, których historia i tradycje były już wcześniej opisywane, wciąż można dotrzeć do nowych relacji, nieznanych wariantów pieśni, lokalnych nazw, zwyczajów czy szczegółów obrzędowych.
Materiał zgromadzony podczas badań w gminie Żegocina stanowi cenne źródło do dalszych studiów nad kulturą pogranicza Lachów i Krakowiaków. Pozwoli na porównywanie tradycji kolędniczych, weselnych i muzycznych, analizowanie lokalnych odmian zwyczajów oraz lepsze rozpoznanie przemian kulturowych zachodzących na tym obszarze.
Badania terenowe to jednak nie tylko dokumentowanie dawnych tradycji. To przede wszystkim spotkania z ludźmi, którzy są ich świadkami, uczestnikami i depozytariuszami. Dokumentując ich wspomnienia, nie tylko gromadzimy wiedzę, ale także pomagamy zachować świadectwa niematerialnego dziedzictwa kulturowego dla przyszłych pokoleń.
Badania prowadził Dział Badań i Opracowania Zbiorów Małopolskiego Centrum Kultury SOKÓŁ w Nowym Sączu w składzie: Monika Kurzeja, Dorota Kościelniak, Patryk Rutkowski, dr Łukasz Zapała oraz Jacek Sehnal.
Dziękujemy za każdą opowieść!
Realizacja obozu etnograficznego nie byłaby możliwa bez zaangażowania i życzliwości wielu osób, które pomogły nam w organizacji badań, dotarciu do rozmówców i poznawaniu lokalnego dziedzictwa.
Szczególne słowa wdzięczności kierujemy do Tadeusza Olszewskiego – prezesa Stowarzyszenia Przyjaciół Ziemi Żegocińskiej im. Czesława Blajdy, historyka, regionalisty i Honorowego Obywatela Żegociny, a przede wszystkim głównego inicjatora i opiekuna naszych badań terenowych. Dzięki jego zaangażowaniu, doskonałej znajomości lokalnego środowiska, życzliwości i trosce o zachowanie dziedzictwa gminy Żegocina mogliśmy dotrzeć do wielu interesujących rozmówców. Pan Tadeusz towarzyszył nam podczas badań, pomagał nawiązywać kontakty z mieszkańcami, wskazywał osoby pamiętające dawne zwyczaje i dzielił się swoją rozległą wiedzą o historii oraz tradycjach regionu.
Wyrazy wdzięczności kierujemy również do Wojciecha Wrony, wójta gminy Żegocina, za życzliwe przyjęcie, przychylność wobec naszej inicjatywy i wsparcie działań służących dokumentowaniu oraz ochronie dziedzictwa kulturowego.
Serdeczne podziękowania składamy dr Magdalenie Adamskiej-Urban, dyrektor Centrum Kultury, Sportu i Turystyki w Żegocinie, oraz pracownikom tej instytucji za zaangażowanie, pomoc organizacyjną i serdeczną opiekę podczas naszego pobytu. Szczególnie dziękujemy Przemysławowi Szewczykowi za opiekę nad uczestnikami badań, poświęcony czas i wszelką okazaną pomoc. Osobne słowa wdzięczności kierujemy do Marii Dudek, która z wielkim zaangażowaniem wspierała nas w poszukiwaniu rozmówców, nawiązywaniu kontaktów z mieszkańcami i organizowaniu kolejnych spotkań.
Za serdeczne przyjęcie, inspirującą rozmowę i możliwość poznania Kreatywnej Przystani „Zośka” oraz Galerii ZOŚKA dziękujemy również Agacie Gajewskiej-Birkhofer.
Przede wszystkim jednak dziękujemy mieszkankom i mieszkańcom gminy Żegocina, którzy przyjęli nas w swoich domach, poświęcili nam czas i z niezwykłą otwartością dzielili się swoimi wspomnieniami.
Dziękujemy za każdą rozmowę, zaśpiewaną kolędę, wspomnienia o kolędnikach, opowieści o dawnych weselach, muzykantach, rodzinnych uroczystościach i codziennym życiu. Za serdeczność, zaufanie, cierpliwość i gościnność.
Z Żegociny wracamy z bogatym materiałem badawczym, wieloma inspiracjami i ogromną wdzięcznością. Przed nami opracowywanie nagrań, porządkowanie dokumentacji, analiza zgromadzonych relacji i dalsze poszukiwania badawcze.
Kolejny obóz etnograficzny dobiegł końca, ale historie, które usłyszeliśmy, pozostaną z nami na długo. To dzięki takim spotkaniom możemy nie tylko lepiej poznawać przeszłość regionu, lecz także zachowywać jej świadectwa dla przyszłych pokoleń.